UP Board Class 10 Hindi 11. कालोऽहम् is a Hindi Medium Solution which is prescribed by Uttar Pradesh Board for their students. These Solutions is completely prepared considering the latest syllabus and it covers every single topis, so that every student get organised and conceptual learning of the concepts. Class 10 Students of UP Board who have selected hindi medium as their study medium they can use these Hindi medium textSolutions to prepare themselves for exam and learn the concept with ease.
(i) अत्र वक्ता कः?
उत्तर: कालः।
(ii) कः चक्रवत् परिवर्तमानः अस्ति?
उत्तर: कालः।
(i) कालः कस्य साक्षी?
उत्तर: कालः जगतः उत्पत्तेः, विकासस्य, प्रलयस्य च साक्षी अस्ति।
(ii) विश्वस्य आत्मा कः?
उत्तर: कालः विश्वस्य आत्मा वर्तते।
(i) 'जायते' पदस्य विपर्ययपदं किम्?
उत्तर: (ग) विलीयते।
(ii) "कियती प्राचीना इयम् सृष्टिः" इत्यस्मिन् वाक्ये विशेष्यपदं किम्?
उत्तर: (क) सृष्टिः।
(iii) "गणयामि" इति पदस्य पर्यायपदं किम्?
उत्तर: (ग) कलयामि।
(iv) "जायते" इति क्रियायाः कर्तृपदं किम्?
उत्तर: (ख) जगत्।
(v) 'अहम्' इति सर्वनामपदस्य प्रयोगः कस्मै अभवत्?
उत्तर: (घ) कालाय।
(vi) "निरन्तरम्" इति अर्थे किं पदं प्रयुक्तम्?
उत्तर: (क) सततम्।
(i) युगानि कति सन्ति?
उत्तर: चत्वारि।
(ii) कः संकल्पवाचनं करोति?
उत्तर: विद्वान्।
(i) कदा अभिनन्दनसमारोहः आयोज्यते?
उत्तर: युगादिपर्वणि नूतनसंवत्सरस्य अभिनन्दनसमारोहः आयोज्यते।
(ii) कल्पः कः भवति?
उत्तर: ब्रह्मणः एकं दिनम् एव एकः कल्पः मन्यते।
(i) 'वर्षस्य' अर्थे अत्र किं पदं प्रयुक्तम्?
उत्तर: (क) संवत्सरस्य।
(ii) ब्रह्मणः आयुः कति वर्षाणि?
उत्तर: (ग) शतम्।
(iii) आयुः इति पदं कस्मिन् लिङ्गे अस्ति?
उत्तर: (ग) नपुंसकलिङ्गे।
(iv) कलियुगं कं शतकं प्रविशति?
उत्तर: (घ) द्विपञ्चाशत्तमम्।
(i) 'अयम्' कस्य परिचायकः?
उत्तर: वर्तमानकालदेशयोः।
(ii) एषा गणना कीदृशी वर्तते?
उत्तर: प्राचीनतमा।
(i) तिथिः का अस्ति?
उत्तर: तिथिः प्रतिपदा अस्ति।
(ii) अत्र कः प्रश्नः वर्तते?
उत्तर: "अपि जानीथ यूयम् मदीयायाः अस्याः गणनायाः आधारः?" इति प्रश्नः वर्तते।
(i) 'करिष्ये' इति क्रियायाः कर्तृपदं किम्?
उत्तर: (ग) अहम्।
(ii) 'अयम् तु वर्तमानकालदेशपरिचायकः' इत्यस्मिन् वाक्ये 'अयम्' पदस्य प्रयोगः कस्मै अभवत्?
उत्तर: (घ) संकल्पाय।
(iii) 'विस्मिताः' इति पदे कः प्रत्ययः?
उत्तर: (क) क्त।
(iv) 'प्राचीनतमा' इति कस्य पदस्य विशेषणम्?
उत्तर: (ख) गणना पदस्य।
(i) सूर्यस्य कति गती?
उत्तर: द्वे।
(ii) अयनस्य अवधिः कति मासाः वर्तते?
उत्तर: षण्मासाः।
(i) मासस्य नाम कथं भवति?
उत्तर: पूर्णिमायां यत् नक्षत्रं भवति, तेनैव नाम्ना तस्य मासस्य नाम भवति।
(i) 'समयः' इत्यर्थे अत्र किं पदं प्रयुक्तम्?
उत्तर: (ख) अवधिः।
(ii) 'चैत्रमासे' इति अनयोः पदयोः विशेष्यपदं किम्?
उत्तर: (घ) मासे।
(iii) 'गती' इति पदं कस्मिन् वचने अस्ति?
उत्तर: (क) द्विवचने।
(iv) 'उत्तरायणम्' इति पदस्य विलोमपदं लिखत।
उत्तर: (क) दक्षिणायनम्।
(i) अत्र 'मे' पदं कस्मै प्रयुक्तम्?
उत्तर: कालाय।
(ii) द्वादशमासाः केन गण्यन्ते?
उत्तर: अक्षत्वेन।
(i) कालस्य का शुभाशंसा?
उत्तर: "सर्वः दुर्गाणि तरतु, सर्वः भद्राणि पश्यतु, सर्वः कामान् अवाप्नोतु, सर्वः सर्वत्र नन्दतु" इति कालस्य शुभाशंसा।
(ii) अत्र कालाय कानि विशेषणानि प्रयुक्तानि?
उत्तर: अत्र कालाय अखण्डः, शाश्वतः, विभुः च त्रीणि विशेषणानि प्रयुक्तानि।
(i) 'अवाप्नोतु' इति पदे का मूलधातुः?
उत्तर: (ग) आप्।
(ii) 'शुभा आशंसा' इति अनयोः पदयोः विशेषणपदं किम्?
उत्तर: (क) शुभा।
(iii) 'मङ्गलानि' इत्यर्थे किं पदं प्रयुक्तम्?
उत्तर: (ग) भद्राणि।
(iv) 'परमहम् अखण्डः शाश्वतः विभुः च' इत्यस्मिन् वाक्ये 'अहम्' पदं कस्मै प्रयुक्तम्?
उत्तर: (घ) कालाय।
(v) 'मे' इति पदे का विभक्तिः?
उत्तर: (ख) षष्ठी।
(क) अस्मिन् पाठे कः वक्ता?
उत्तर: कालः।
(ख) दिल्ली कस्याः नद्याः तीरे स्थिता?
उत्तर: यमुनायाः।
(ग) कालः कस्य आयुः गणयति?
उत्तर: जगतः।
(घ) कालगणनायाः आधारः कः?
उत्तर: सूर्यः।
(ङ) कालः कथं परिवर्तते?
उत्तर: चक्रवत्।
(च) सर्वः किं तरतु?
उत्तर: दुर्गाणि।
(छ) कस्य आयुः शत वर्षाणि?
उत्तर: ब्रह्मणः।
(ज) सर्वः कुत्र नन्दतु?
उत्तर: सर्वत्र।
(झ) कस्य अभिनन्दनसमारोहस्य वर्णनम् अत्र कृतम्?
उत्तर: नूतनसंवत्सरस्य।
(क) कालः किं किं वीक्षते?
उत्तर: कालः भूतं, वर्तमानं, भविष्यदपि च वीक्षते।
(ख) कालः केषां साक्षी अस्ति?
उत्तर: कालः जगतः उत्पत्तेः, विकासस्य, प्रलयस्य च साक्षी अस्ति।
(ग) महायुगं केषां समूहः?
उत्तर: महायुगं चतुर्णां युगानां समूहः।
(घ) कल्पः केषां समूहः?
उत्तर: कल्पः चतुर्दशमन्वन्तराणां समूहः।
(ङ) युगादिपर्व कदा भवति?
उत्तर: युगादिपर्व नूतनसंवत्सरस्य आरम्भे भवति।
(च) युगादिपर्वणि किम् आयोज्यते?
उत्तर: युगादिपर्वणि नूतनसंवत्सरस्य अभिनन्दनसमारोहः आयोज्यते।
(छ) संकल्पे देशवाचकाः (स्थानवाचकाः) के के शब्दाः आगताः?
उत्तर: संकल्पे जम्बूद्वीपे, भारतवर्षे, भरतखण्डे, आर्यावर्तैकदेशे, यमुनातीरे, दिल्लीमण्डले इत्यादयः शब्दाः आगताः।
(ज) सूर्यस्य के गती? तयोः नाम अपि लिखत।
उत्तर: सूर्यस्य द्वे गती। तयोः नाम उत्तरायणं, दक्षिणायनं च।
(झ) एकस्मिन् वर्षे कति पक्षाः?
उत्तर: एकस्मिन् वर्षे चतुर्विंशतिः पक्षाः भवन्ति।
(ज) "परमहम् अखण्डः शाश्वतः विभुः च" इति अस्मिन् वाक्ये कालाय कानि विशेषणानि प्रयुक्तानि?
उत्तर: अस्मिन् वाक्ये कालाय अखण्डः, शाश्वतः, विभुः च इति त्रीणि विशेषणानि प्रयुक्तानि।
(क) भूतं वर्तमानं भविष्यद् इति त्रयः कालभेदाः।
प्रश्न: कति कालभेदाः?
(ख) चतुर्णां युगानां समूह एव महायुगम्।
प्रश्न: कति युगानां समूहः महायुगम्?
(ग) संवत्सरे षड् ऋतवः भवन्ति।
प्रश्न: संवत्सरे कति ऋतवः भवन्ति?
(घ) संवत्सरे द्वादश मासाः भवन्ति।
प्रश्न: संवत्सरे कति मासाः भवन्ति?
(ङ) चतुर्दश मन्वन्तराणां समूहः कल्पः।
प्रश्न: कति मन्वन्तराणां समूहः कल्पः?
(च) ब्रह्मणः आयुः शतं वर्षाणि।
प्रश्न: ब्रह्मणः आयुः कति वर्षाणि?
(क) विश्वस्य आत्माऽहम्।
1. कालः यत्र तत्र व्याप्तः।
2. कालः संसारस्य आत्मा। ✓
3. कालः विश्वस्य निर्माता।
(ख) मम कलनस्य तु आधारः सूर्य एव।
1. सूर्य एव कालगणनां करोति।
2. सूर्यं विना कालस्य गणना न भवति। ✓
3. सूर्यः अपि कालगणनायाः आधारः।
सूर्यः एकः। सूर्यस्य द्वे गती। जगतः त्रिस्रः स्थितयः सृष्टिः, विकासः, प्रलयश्च। कालस्य चत्वारि युगानि। एकस्मिन् वर्षे षट् नाभयः। एकस्मिन् दिवसे अष्ट प्रहराः। संवत्सरे द्वादश मासाः। एकसप्ततिः महायुगानि। चतुर्दश मन्वन्तराणि। शतं वर्षाणि ब्रह्मणः आयुः।
(क) चन्द्रस्य द्वे अयने भवतः। (✗)
(ख) एकस्मिन् वर्षे द्वादशपक्षाः भवन्ति। (✗)
(ग) नूतनः संवत्सरः चैत्रमासस्य शुक्लपक्षस्य प्रतिपदायाः प्रारभ्यते। (✓)
(घ) एकस्मिन् दिने अष्टप्रहराः भवन्ति। (✓)
(ङ) संवत्सरे षड् ऋतवः भवन्ति। (✓)
(च) प्रत्येकम् अयने अष्टमासाः भवन्ति। (✗)
(छ) चैत्रमासे सूर्यः उत्तरायणः भवति। (✓)
(ज) कृष्णपक्षे अमावस्या भवति। (✓)
(क) इदानीं ब्रह्मणः द्वितीयपरार्धः प्रचलति।
(ख) अयं श्वेतवाराहः कल्पः।
(ग) अयं वैवस्वतः मन्वन्तरः।
(घ) अयं अष्टाविंशतितमः कलियुगः।
(ङ) अयं जम्बूः द्वीपः।
(च) अयं आर्यावर्तः एकदेशः।
(छ) अयं यमुनायाः तीरः।
(ज) संवत्सरस्य नाम नन्दनः।
1. कृतयुगम्, त्रेता, द्वापरम्, कलियुगम्।
2. महायुगम्, मन्वन्तरम्, कल्पः, ब्रह्मणः एकं दिनम्।
3. प्रतिपदा, चतुर्थी, अष्टमी, त्रयोदशी।
4. वसन्तः, ग्रीष्मः, वर्षा, हेमन्तः।
5. चैत्रः, वैशाखः, ज्येष्ठः, आषाढः।
(क) मम कलनस्य आधारः सूर्य एव।
(ख) तर्हि यूयम् ध्यानेन शृणुत।
(ग) इदम् जगत् पुनः पुनः जायते विलीयते च।
(घ) कीदृशी एषा विचित्रा सृष्टिः।
(ङ) जगतः उत्पत्तिं विकासं प्रलयं च सः एव जानाति।
(च) अद्य युगादिपर्वणि सर्वः कामान् अवाप्नोतु।
(क) निरन्तरं कालः चक्रवत् परिवर्तमानः अस्ति।
(ख) अधुना कलियुगस्य प्रथमः चरणः अस्ति।
(ग) सदा शुभकार्यं संकल्पेन प्रारब्धव्यम्।
(घ) भूयोभूयः जगत् जायते विलीयते च।
(क) पर्वणि, दुर्गाणि, मन्वन्तरे, वसन्तर्तौ।
(ख) अहम्, संकल्पवाचनम्, आयुःप्रमाणम्, संकल्पम्।
(ग) दक्षिणायने, दिवसे, ध्यानेन, चरणे।
(क) शंखस्य ध्वनिः - शंखध्वनिः (षष्ठी तत्पुरुषः)
(ख) अभिनन्दनस्य समारोहः - अभिनन्दनसमारोहः (षष्ठी तत्पुरुषः)
(ग) यमुनायाः तीरे - यमुनातीरे (षष्ठी तत्पुरुषः)
(घ) महत् च तत् युगम् - महायुगम् (कर्मधारयः)
(ङ) मङ्गलं तत् कार्यम् - मङ्गलकार्यम् (कर्मधारयः)
(च) चित्रानक्षत्रेण युता - चित्रानक्षत्रयुता (तृतीया तत्पुरुषः)
(छ) संकल्पस्य वाचनम् - संकल्पवाचनम् (षष्ठी तत्पुरुषः)
(i) विद्यमानः - विद्
(ii) वीक्षमाणः - वि + ईक्ष्
(iii) वर्तमानः - वृत्
(i) दक्षिणायनम् - अयन
(
UP Board Class 10 Hindi 11. कालोऽहम् Solution is available at our platform https://upboardSolution.com in hindi medium for free of cost. Content provided on our website is free of cost and in PDF format which is easily available for download. Getting the UP Board Solutions for Class 10 will help student to achieve good learning experience so that they can study effectively. UP board holds examination of more than 3 million students every year and majority of the question of exams are from their UP Board Solutions. That’s why it is important to study using the textSolution issued by UP Board.
It is essential to know the importance of UP Board Class 10 Hindi 11. कालोऽहम् textSolution issued by UP Board because students completely rely on these Solutions for their study and syllabus offered by UP Board is so balanced that each student should be aware about the importance of it. Below is the list of Importance of UP Board Class 10 Hindi 11. कालोऽहम् :
There are various features of UP Board Class 10 TextSolutions, some of them are mentioned below so that you student can understand the value and usability of the contend and understand why Uttarpradesh board has prescribed these Solutions.
