UP Board Class 10 Hindi 5. अभ्यासवशगं मनः is a Hindi Medium Solution which is prescribed by Uttar Pradesh Board for their students. These Solutions is completely prepared considering the latest syllabus and it covers every single topis, so that every student get organised and conceptual learning of the concepts. Class 10 Students of UP Board who have selected hindi medium as their study medium they can use these Hindi medium textSolutions to prepare themselves for exam and learn the concept with ease.
This section contains detailed and easy-to-understand solutions for the chapter अभ्यासवशगं मनः. The questions are kept exactly as they appear in the original textbook. The answers have been rewritten to be unique, clear, and helpful for students.
अन्वय: अथ केन प्रयुक्तः अयम् पापं चरति पुरुषः, अनिच्छन् अपि वाष्णेय! बलात् इव नियोजितः॥
हिन्दी अनुवाद: अर्जुन बोले- हे कृष्ण! फिर यह मानव न चाहता हुआ भी बलपूर्वक लगाए हुए की भाँति किसके द्वारा प्रेरित होकर पापकर्म करता है।
शब्दार्थ:
वाष्णेय: हे श्रीकृष्ण!
बलात्: हठात्, बलपूर्वक
प्रयुक्तः: प्रेरित
अनिच्छन्: न चाहते हुए
संस्कृत भावार्थ: अर्जुन श्रीकृष्ण से पूछते हैं कि हे कृष्ण! यह मनुष्य बलपूर्वक नियुक्त किए गए की भाँति, न चाहते हुए भी, किसके द्वारा प्रेरित होकर पाप करता है?
मज्जूषा से रिक्त स्थान भरिए:
(i) प्रयुक्तः (ii) अनिच्छन् (iii) नियोजितः (iv) पापम्
सन्धि-विच्छेद:
प्रयुक्तो5यम् = प्रयुक्तः + अयम् (विसर्ग सन्धि)
बलादिव = बलात् + इव (व्यंजन सन्धि)
अनिच्छनन्नपि = अनिच्छन् + अपि (व्यंजन सन्धि)
समास:
वाष्णेय - वृष्णिषु जन्म यस्य सः (अपत्यार्थे ढक् प्रत्यय)
अनिच्छन् - न इच्छन् (नञ् तत्पुरुष)
पुरुषः - पुर्यां शेते इति (उपपद तत्पुरुष)
प्रत्यय:
प्रयुक्तः - प्र + युज् + क्त
नियोजितः - नि + युज् + णिच् + क्त
इच्छन् - इष् + शतृ
(क) एकपदेन उत्तरत-
अत्र श्रीकृष्णाय सम्बोधनपदम् किम्?
उत्तर: वाष्णेय।
(ख) पूर्णवाक्येन उत्तरत-
अनिच्छन् पुरुष: किम् करोति?
उत्तर: अनिच्छन् अपि पुरुषः पापं करोति।
(ग) भाषिककार्यम्-
(i) 'करोति' अस्य पर्याय: श्लोकात् एव चित्वा लिखत।
उत्तर: (ख) चरति
(ii) 'अयम्' इति सर्वनामपदस्य प्रयोग: कस्मै अभवत्?
उत्तर: (घ) पुरुषाय
(iii) 'न इच्छन्' इति स्थाने किम् अव्ययपदं प्रयुक्तम्?
उत्तर: (क) अनिच्छन्
(iv) 'इच्छन्' इति पदे क: प्रत्यय:?
उत्तर: (ग) शतृ
प्रश्ननिर्माणम्-
(i) पुरुषः पापं चरति।
प्रश्न: पुरुषः किम् चरति?
(ii) अनिच्छन् अपि पुरुष: पापं करोति।
प्रश्न: अनिच्छन् अपि पुरुषः कथं करोति?
(iii) पुरुषः बलादिव नियुक्तः भवति।
प्रश्न: पुरुषः कीदृशः भवति?
अन्वय: एष कामः एव क्रोधः एव रजोगुणसमुद्भवः। महाशनः महापाप्मा (च) इह एनं वैरिणं विद्धि॥
हिन्दी अनुवाद: श्रीकृष्ण बोले- रजोगुण से उत्पन्न होने वाला यह काम ही क्रोध है। यह सब कुछ खाने वाला और महापापी है। इसे ही यहाँ (इस संसार में) शत्रु समझो।
शब्दार्थ:
महाशनः: सर्वभोजी, सब कुछ खाने वाला
महापाप्मा: महापापी
विद्धि: अवगच्छ, जानो
इह: इस संसार में
संस्कृत भावार्थ: श्रीकृष्ण अर्जुन को उत्तर देते हैं कि रजोगुण से उत्पन्न यह काम ही क्रोध है। यह सर्वभोजी और महापापी है। तुम इसे इस संसार में शत्रु के रूप में जानो।
मज्जूषा से रिक्त स्थान भरिए:
(i) एषः (ii) क्रोधः (iii) महापाप्मा (iv) वैरिणम्
समास:
रजोगुणसमुद्भवः - रजोगुणात् समुद्भवः (पञ्चमी तत्पुरुष)
महाशनः - महत् अशनम् यस्य सः (बहुब्रीहि)
महापाप्मा - महान् पाप्मा (कर्मधारय)
सन्धि-विच्छेद:
काम एष = कामः + एष
विद्ध्येनमम् = विद्धि + एनम्
महाशनो महापाप्मा = महाशनः + महापाप्मा
प्रत्यय:
वैरिणम् - वैर + इन्
(क) एकपदेन उत्तरत-
(i) कामः कस्मात् उत्पन्नः?
उत्तर: रजोगुणात्
(ii) “उत्पन्नः” इत्यर्थे अत्र किं पदं प्रयुक्तम्?
उत्तर: समुद्भवः
(ख) पूर्णवाक्येन उत्तरत-
महाशनः कः?
उत्तर: महाशनः कामः क्रोधः च अस्ति।
(ग) भाषिककार्यम्-
(i) 'महाशनः' कस्य पदस्य विशेषणम्?
उत्तर: (ग) कामस्य
(ii) 'विद्धि' इति पदम् कस्मिन् लकारे अस्ति?
उत्तर: (ख) लोट्
(iii) अस्मिन् श्लोके अव्ययपदं किम्?
उत्तर: (घ) इह
(iv) 'एनम्' इति सर्वनामपदस्य प्रयोगः कस्मै अभवत्?
उत्तर: (क) कामाय
प्रश्ननिर्माणम्-
(i) श्रीकृष्णः अर्जुनम् उवाच।
प्रश्न: कः अर्जुनम् उवाच?
(ii) कामः क्रोधः च रजोगुणात् प्रभवतः।
प्रश्न: कामः क्रोधः च कस्मात् प्रभवतः?
(iii) कामः एष महापाप्मा भवति।
प्रश्न: कः महापाप्मा भवति?
(iv) कामः क्रोधः च जनानां वैरिणः भवतः।
प्रश्न: कामः क्रोधः च केषां वैरिणः भवतः?
(v) कामेन जनानां नाशो भवति।
प्रश्न: केन जनानां नाशो भवति?
अन्वय: यः प्राक् शरीरविमोक्षणात् इह एव कामक्रोधोद्भवं वेगं सोढुं शक्नोति, सः नरः युक्तः सः सुखी (भवति)॥
हिन्दी अनुवाद: जो (मनुष्य) शरीर छूटने से पहले काम और क्रोध से उत्पन्न वेग को इस संसार में ही सहन करने में समर्थ है, वह मनुष्य योगी है, वह सुखी है।
शब्दार्थ:
प्राक्: पूर्वम्, पहले
सोढुम्: सहन कर्तुम्
युक्तः: योगी
इह: अस्मिन् संसारे
शरीरविमोक्षणात्: मृत्योः
संस्कृत भावार्थ: जो मनुष्य मृत्यु से पूर्व ही इसी संसार में काम और क्रोध से उत्पन्न वेग को सहन करने में समर्थ होता है, वह योगी है और वही सुखी है।
मज्जूषा से रिक्त स्थान भरिए:
(i) प्राक् (ii) वेगम् (iii) शक्नोति (iv) युक्तः
समास:
शरीरविमोक्षणात् - शरीरस्य विमोक्षणात् (षष्ठी तत्पुरुष)
कामक्रोधोद्भवम् - कामक्रोधाभ्याम् उद्भवम् (पञ्चमी तत्पुरुष)
सन्धि-विच्छेद:
शक्नोतीहैव = शक्नोति + इह + एव (दीर्घ एवं वृद्धि सन्धि)
स युक्तः = सः + युक्तः (विसर्ग सन्धि)
कामक्रोधोद्भवं = कामक्रोध + उद्भवम् (गुण सन्धि)
स सुखी = सः + सुखी (विसर्ग सन्धि)
प्रत्यय:
सुखी - सुख + इन्
युक्तः - युज् + क्त
(क) एकपदेन उत्तरत-
(i) वेगम् कस्मात् उद्भवति?
उत्तर: कामक्रोधाभ्याम्
(ii) “योगी” इत्यर्थे अत्र किं पदं प्रयुक्तम्?
उत्तर: युक्तः
(ख) पूर्णवाक्येन उत्तरत-
सुखी कः भवति?
उत्तर: यः शरीरविमोक्षणात् प्राक् कामक्रोधोद्भवं वेगं सोढुं शक्नोति, सः नरः सुखी भवति।
(ग) भाषिककार्यम्-
(i) 'पूर्वम्' अस्य पर्यायः श्लोकात् एव चित्वा लिखत।
उत्तर: (क) प्राक्
(ii) 'सुखी नरः' इति अनयोः पदयोः विशेष्यपदं किम्?
उत्तर: (ग) नरः
(iii) 'अत्रैव' इति अर्थे किम् अव्ययपदं प्रयुक्तम्?
उत्तर: (ख) इहैव
(iv) 'शक्नोति' इति क्रियायाः कर्तृपदं किम्?
उत्तर: (घ) यः
प्रश्ननिर्माणम्-
(i) युक्तः नरः सुखी भवति।
प्रश्न: कीदृशः नरः सुखी भवति?
(ii) यः शरीरस्य विमोक्षणात् पूर्वं कामक्रोधं च सहते।
प्रश्न: कस्य विमोक्षणात् पूर्वं?
(iii) सः नरः युक्तः भवति।
प्रश्न: सः नरः कीदृशः भवति?
(iv) कामक्रोधौ वशे कृत्वा एव नरः सुखी भवति।
प्रश्न: कौ वशे कृत्वा?
अन्वय: पुंसः विषयान् ध्यायतः तेषु संगः उपजायते। संगात् कामः सञ्जायते। कामात् क्रोधः अभिजायते॥
हिन्दी अनुवाद: विषयों का ध्यान करने से उनमें आसक्ति उत्पन्न होती है। आसक्ति से काम उत्पन्न होता है। काम से क्रोध उत्पन्न होता है।
शब्दार्थ:
पुंसः: मानवस्य
संगः: आसक्तिः
संस्कृत भावार्थ: मनुष्य जब विषयों का चिन्तन करता है, तो उन विषयों में उसकी आसक्ति उत्पन्न होती है। आसक्ति से कामना जन्म लेती है और कामना से क्रोध उत्पन्न होता है।
मज्जूषा से रिक्त स्थान भरिए:
(i) ध्यायतः (ii) संगः (iii) कामः (iv) कामात्
सन्धि-विच्छेद:
संगस्तेषूपजायते = संगः + तेषु + उपजायते
क्रोधोऽभिजायते = क्रोधः + अभिजायते
सञ्जायते = सम् + जायते
प्रत्यय:
ध्यायतः - ध्यै + तसिल्
(क) एकपदेन उत्तरत-
कान् ध्यायतः संगः उपजायते?
उत्तर: विषयान्
(ख) पूर्णवाक्येन उत्तरत-
कामात् किम् उपजायते?
उत्तर: कामात् क्रोधः उपजायते।
(ग) भाषिककार्यम्-
(i) श्लोकात् 'उपजायते' पदस्य पर्यायं चित्वा लिखत।
उत्तर: (घ) अभिजायते
(ii) 'पुंसः' इति पदे का विभक्तिः?
उत्तर: (क) षष्ठी
(iii) 'सञ्जायते' इति पदे का मूलधातुः?
उत्तर: (ग) जन्
(iv) 'ध्यायतः' इति कस्य पदस्य विशेषणम्?
उत्तर: (ख) पुंसः
प्रश्ननिर्माणम्-
(i) जनः विषयान् ध्यायति।
प्रश्न: कः विषयान् ध्यायति?
(ii) तदा तेषु तस्य संगतिः उपजायते।
प्रश्न: का उपजायते?
(iii) संगात् कामः सञ्जायते।
प्रश्न: कस्मात् कामः सञ्जायते?
(iv) कामात् क्रोधस्य जन्म भवति।
प्रश्न: कस्य जन्म भवति?
अन्वय: क्रोधात् संमोहः भवति। सम्मोहात् स्मृतिविभ्रमः (भवति)। स्मृतिभ्रंशात् बुद्धिनाशः (भवति)। बुद्धिनाशात् (नरः) प्रणश्यति॥
हिन्दी अनुवाद: क्रोध से सम्मोह, सम्मोह से स्मृतिविभ्रम, स्मृति क्षीण होने से बुद्धि का नाश होता है और बुद्धि के नाश से मनुष्य नष्ट हो जाता है।
शब्दार्थ:
संमोहः: उद्विग्नता, मोह
बुद्धिनाशात्: बुद्धेः नाशात्
संस्कृत भावार्थ: क्रोध से मन की उद्विग्नता (सम्मोह) उत्पन्न होती है। उद्विग्नता से स्मृति का विभ्रम होता है। स्मृति के भ्रष्ट होने से बुद्धि का नाश होता है और बुद्धि के नष्ट हो जाने पर मनुष्य स्वयं नष्ट हो जाता है।
मज्जूषा से रिक्त स्थान भरिए:
(i) संमोहः (ii) स्मृतिविभ्रमः (iii) बुद्धिनाशः (iv) प्रणश्यति
समास:
स्मृतिविभ्रमः - स्मृतेः विभ्रमः (षष्ठी तत्पुरुष)
बुद्धिनाशः - बुद्धेः नाशः (षष्ठी तत्पुरुष)
स्मृतिभ्रंशात् - स्मृतेः भ्रंशः, तस्मात् (षष्ठी तत्पुरुष)
सन्धि-विच्छेद:
क्रोधाद्भवति = क्रोधात् + भवति
स्मृतिभ्रंशाद्बुद्धिनाशो = स्मृतिभ्रंशात् + बुद्धिनाशः
प्रत्यय:
स्मृतिः - स्मृ + क्तिन्
बुद्धिः - बुध् + क्तिन्
(क) एकपदेन उत्तरत-
(i) क्रोधात् किम् उद्भवति?
उत्तर: संमोहः
(ii) मनुष्यस्य विनाशस्य कारणम् किम्?
उत्तर: बुद्धिनाशः
(ख) पूर्णवाक्येन उत्तरत-
बुद्धिनाशात् किम् भवति?
उत्तर: बुद्धिनाशात् मनुष्यः प्रणश्यति।
(ग) भाषिककार्यम्-
(i) 'विनश्यति' इत्यर्थे अत्र किं पदं प्रयुक्तम्?
उत्तर: (ग) प्रणश्यति
(ii) 'भवति' पदस्य अत्र कोऽर्थः?
उत्तर: (क) उत्पद्यते
(iii) 'प्रणश्यति' इति पदे का मूलधातुः?
उत्तर: (ख) नश्
(iv) 'निर्माणम्' इति पदस्य कः विपर्ययः आगतः?
उत्तर: (क) नाशः
प्रश्ननिर्माणम्-
(i) क्रोधात् संमोहः भवति।
प्रश्न: कस्मात् संमोहः भवति?
(ii) स्मृतिविभ्रमः सम्मोहात् जायते।
प्रश्न: कः सम्मोहात् जायते?
(iii) स्मृतिभ्रंशात् बुद्धेः नाशः भवति।
प्रश्न: कस्या नाशः भवति?
(iv) बुद्धिनाशात् जनानां विनाशः भवति।
प्रश्न: बुद्धिनाशात् केषां विनाशः भवति?
अन्वय: हे भरतर्षभ! तस्मात् त्वम् आदौ इन्द्रियाणि नियम्य ज्ञानविज्ञाननाशनम् एनं पाप्मानं हि प्रजहि॥
हिन्दी अनुवाद: हे भरतवंशियों में श्रेष्ठ अर्जुन! इसलिए तुम सबसे पहले इन्द्रियों को वश में करके ज्ञान-विज्ञान का नाश करने वाले इस महापापी (काम) को वश में करो या इसका विनाश करो।
शब्दार्थ:
नियम्य: शान्तं कृत्वा
भरतर्षभ: हे अर्जुन!
प्रजहि: त्यज / विनाशय
आदौ: आरम्भे
पाप्मानम्: पापिनम्
संस्कृत भावार्थ: हे अर्जुन! इसलिए तुम सर्वप्रथम अपनी इन्द्रियों को वश में करके, ज्ञान और विज्ञान का नाश करने वाले इस पापरूपी काम का त्याग करो।
मज्जूषा से रिक्त स्थान भरिए:
(i) त्वम् (ii) नियम्य (iii) नाशनम् (iv) पाप्मानम्
समास:
ज्ञानविज्ञाननाशनम् - ज्ञानस्य विज्ञानस्य च नाशनम् (षष्ठी तत्पुरुष)
पाप्मानम् - पापस्य रूपम् (षष्ठी तत्पुरुष)
भरतर्षभ - भरतवंशे ऋषभः (कर्मधारय)
सन्धि-विच्छेद:
इन्द्रियाण्यादौ = इन्द्रियाणि + आदौ
ह्येनम् = हि + एनम्
प्रत्यय:
नियम्य - नि + यम् + ल्यप्
(क) एकपदेन उत्तरत-
(i) 'भरतर्षभ' पदं कस्य सम्बोधनम्?
उत्तर: अर्जुनस्य
(ii) ज्ञानस्य विज्ञानस्य च नाशकः कः वर्तते?
उत्तर: कामः
(ख) पूर्णवाक्येन उत्तरत-
कानि आदौ वशीकरणीयानि?
उत्तर: आदौ इन्द्रियाणि वशीकरणीयानि।
(ग) भाषिककार्यम्-
(i) 'पाप्मानम्' इति पदं कस्य विशेषणम्?
उत्तर: (क) कामस्य
(ii) 'प्रजहि' इति पदे कः लकारः?
उत्तर: (ग) लोट् लकारः
(iii) 'सर्वप्रथमम्' इति अर्थे किं पदं प्रयुक्तम्?
उत्तर: (ख) आदौ
(iv) 'त्वम्' इति सर्वनामपदस्य प्रयोगः कस्मै अभवत्?
उत्तर: (घ) अर्जुनाय (भरतर्षभाय)
प्रश्ननिर्माणम्- UP Board Class 10 Hindi 5. अभ्यासवशगं मनः Solution is available at our platform https://upboardSolution.com in hindi medium for free of cost. Content provided on our website is free of cost and in PDF format which is easily available for download. Getting the UP Board Solutions for Class 10 will help student to achieve good learning experience so that they can study effectively. UP board holds examination of more than 3 million students every year and majority of the question of exams are from their UP Board Solutions. That’s why it is important to study using the textSolution issued by UP Board. It is essential to know the importance of UP Board Class 10 Hindi 5. अभ्यासवशगं मनः textSolution issued by UP Board because students completely rely on these Solutions for their study and syllabus offered by UP Board is so balanced that each student should be aware about the importance of it. Below is the list of Importance of UP Board Class 10 Hindi 5. अभ्यासवशगं मनः :
There are various features of UP Board Class 10 TextSolutions, some of them are mentioned below so that you student can understand the value and usability of the contend and understand why Uttarpradesh board has prescribed these Solutions.
(i) इदम् उपदेशं श्रीकृष्णः अर्जुनाय यच्छति।
Get UP Board Class 10 Hindi 5. अभ्यासवशगं मनः Solution in Hindi Medium
Importance of UP Board Class 10 Hindi 5. अभ्यासवशगं मनः Text Solutions
Features of UP Board Class 10 textSolutions
Uttar Pradesh Solutions are very helpful and handy. Specially subjects like UP Board Class 10 Physics Part - II Solutions are very interesting to study.
