UP Board Class 10 Hindi 4. नास्ति त्यागसमम् सुखम् is a Hindi Medium Solution which is prescribed by Uttar Pradesh Board for their students. These Solutions is completely prepared considering the latest syllabus and it covers every single topis, so that every student get organised and conceptual learning of the concepts. Class 10 Students of UP Board who have selected hindi medium as their study medium they can use these Hindi medium textSolutions to prepare themselves for exam and learn the concept with ease.
हिंदी अनुवाद: एक बार भगवान बोधिसत्व अनेक जन्मों में कमाये हुए (अर्जित) पुण्य फलों से शिवियों के राजा हुए। वह बचपन से ही बड़े-बूढ़ों की सेवा करने वाले विनम्रता संपन्न तथा शास्त्रों में पारंगत थे। जनकल्याण के कर्मों में लीन वह पुत्रों की भाँति प्रजाओं का पालन करते थे। करुणा, उदारता आदि गुणों से युक्त उन्होंने नगर के चारों ओर धन और धान्य से सम्पन्न दानशालाएँ बनवा दीं। वहाँ पर याचकों के समूह अनाज, पानी, वस्त्र, चाँदी और सोना आदि अभीष्ट वस्तुओं को प्राप्त करके सन्तुष्ट हो जाते। राजा की दानशीलता को सुनकर दूसरे देशों से भी लोग उस देश को आते थे।
शब्दार्थ:
समन्ततः – चारों ओर
अर्थिनाम् – याचकों का
अभीष्टानि – इच्छित, चाही हुई
सन्धि-विच्छेद:
वृद्धोपसेवी – वृद्ध + उपसेवी (गुण सन्धि)
सद्गुणोपेत: – सत् + गुण + उपेत: (जश्त्व + गुण सन्धि)
देशान्तरेभ्योऽपि – देशान्तरेभ्य: + अपि (विसर्ग सन्धि)
बहुजन्मार्जित – बहुजन्म + अर्जित (दीर्घ सन्धि)
समास:
शास्त्रपारङ्गतः – शास्त्रेषु पारङ्गतः (सप्तमी तत्पुरुष)
विनयशील: – विनय: एव शीलं यस्य सः (बहुब्रीहि)
दानशाला: – दानाय शाला: (चतुर्थी तत्पुरुष)
सद्गुणोपेत: – सद्गुणै: उपेत: (तृतीया तत्पुरुष)
अभीष्टानि वस्तूनि – अभीष्टवस्तूनि (कर्मधारय)
वृद्धोपसेवी – वृद्धाणाम् उपसेवी (षष्ठी तत्पुरुष)
प्रत्यय:
समृद्धा: – समृद्ध + मतुप्
प्राप्य – प्र + आप् + ल्यप्
अर्थिनाम् – अर्थ + इन्
दानशीलताम् – दानशील + तल्
उपसेवी – उपसेवा + इन्
(क) एकपदेन उत्तरत-
(i) क: शिवीनां राजा बभूव?
(ii) राजा पुत्रवत् का: पालयति स्म?
(ख) पूर्णवाक्येन उत्तरत-
(i) राजा नगरस्य समन्ततः किम् अकारयत्?
(ii) शास्त्रेषु पारङ्गतः क: आसीत्?
(ग) भाषिककार्यम्-
(i) ‘श्रुत्वा’ इत्यर्थे अत्र किम् पदम् प्रयुक्तम्?
(क) रतः (ख) आकर्ण्य (ग) समृद्धा: (घ) कारुण्य
(ii) ‘आयान्ति स्म’ इति क्रियायाः कर्तृपदं किम्?
(क) राज्ञ: (ख) देशम् (ग) तम् (घ) जनाः
(iii) ‘असौ’ इति सर्वनामपदस्य प्रयोग: अनुच्छेदे कस्मै अभवत्?
(क) प्रजायै (ख) जनेभ्य: (ग) राज्ञे (घ) भिक्षुकाय
(iv) ‘अभीष्टानि वस्तूनि’ इति अनयो: पदयो: विशेष्यपदं किम्?
(क) वस्तु (ख) वस्तूनि (ग) अभीष्टानि (घ) अभीष्टम्
(v) ‘भगवान्’ इति पदे क: प्रत्यय:?
(क) इन् (ख) ठक् (ग) मतुप् (घ) क्तवतु
(vi) ‘रतः’ इति पदे क: प्रत्यय:?
(क) क्त (ख) ल्यप् (ग) क्त्वा (घ) तुमुन्
(क) एकपदेन उत्तरत-
(i) बोधिसत्त्व:
(ii) प्रजा:
(ख) पूर्णवाक्येन उत्तरत-
(i) राजा नगरस्य समन्ततः धन-धान्यसमृद्धा: दानशाला: अकारयत्।
(ii) बोधिसत्त्व: / राजा शिवि: शास्त्रेषु पारङ्गतः आसीत्।
(ग) भाषिककार्यम्-
(i) (ख) आकर्ण्य
(ii) (घ) जनाः
(iii) (ग) राज्ञे
(iv) (ख) वस्तूनि
(v) (ग) मतुप्
(vi) (क) क्त
(i) भगवान् बोधिसत्त्व: शिवीनां राजा बभूव।
प्रश्न: केषाम्?
(ii) सः धन-धान्यसमृद्धा: दानशाला: अकारयत्।
प्रश्न: कीदृशा:?
(iii) जना: राज्ञ: दानशीलतां श्रुत्वा तत्र आगच्छन्।
प्रश्न: के?
(iv) राजा पुत्रवत् प्रजा: पालयति स्म।
प्रश्न: का:?
(v) दानशालाभ्य: जना: आवश्यकानि वस्तूनि लभन्ते स्म।
प्रश्न: कीदृशानि?
हिंदी अनुवाद: उसके बाद एक बार दानशालाओं में घूमते हुए उस राजा ने बहुत सारे धन के लाभ से संतुष्ट माँगने वालों की कम संख्या को देखकर सोचा “मेरे याचक तो धन प्राप्ति से ही सन्तुष्टि को प्राप्त हो जाते हैं। निश्चित रूप से वे दानवीर सौभाग्यशाली होते हैं जिनसे याचक शरीर के अंगों की भी याचना करते हैं।” इस प्रकार राजा को अपने शरीर के अंगों के प्रति भी अरुचि को देखकर सारा ब्रह्माण्ड व्याकुल हो गया।
शब्दार्थ:
विचरन् – घूमते हुए
निरासक्तिं – अनासक्ति, अरुचि
विज्ञाय – जानकर
सन्धि-विच्छेद:
गात्रेष्वपि – गात्रेषु + अपि (यण् सन्धि)
सज्जातम् – सम् + जातम् (परसवर्ण सन्धि)
व्याकुलम् – वि + आकुलम् (यण् सन्धि)
अङ्गानि – अम् + गानि (परसवर्ण सन्धि)
समास:
बहुधनलाभेन – बहुधनानां लाभेन (षष्ठी तत्पुरुष)
दानवीरा: – दाने वीरा: (सप्तमी तत्पुरुष)
शरीरस्य अङ्गानि – शरीराङ्गानि (षष्ठी तत्पुरुष)
विरलसंख्याम् – विरलां संख्यां (कर्मधारय)
प्रत्यय:
अर्थिनाम् – अर्थ + इन्
विचरन् – वि + चर् + शतृ
विज्ञाय – वि + ज्ञा + ल्यप्
सज्जातम् – सम् + जन् + क्त
विलोक्य – वि + लोक + ल्यप्
(क) एकपदेन उत्तरत-
(i) दानशालासु क: विचरति स्म?
(ii) के सन्तोषं भजन्ते स्म?
(ख) पूर्णवाक्येन उत्तरत-
(i) के सौभाग्यशालिन:?
(ii) किं ज्ञात्वा ब्रह्माण्डं व्याकुलं जातम्?
(ग) भाषिककार्यम्-
(i) गद्यांशात् एकम् अव्ययपदं चित्वा लिखत।
(क) अथ (ख) ते (ग) स (घ) विलोक्य
(ii) ‘भजन्ते’ इति क्रियापदस्य कर्तृपदं किम्?
(क) मम (ख) तु (ग) सन्तोषं (घ) अर्थिन:
(iii) ‘समस्तम्’ इत्यर्थे अत्र किम् पदं प्रयुक्तम्?
(क) विज्ञाय (ख) सकलम् (ग) ब्रह्माण्डं (घ) व्याकुलम्
(iv) ‘अर्थिन:’ इति पदस्य पर्यायपदं अनुच्छेदात् एव चित्वा लिखत।
(क) याचका: (ख) राज्ञ: (ग) अर्थिनां (घ) संख्याम्
(v) ‘व्याकुलम्’ इति कस्य पदस्य विशेषणम्?
(क) सज्जातम् (ख) सकलम् (ग) ब्रह्माण्डम् इति पदस्य (घ) निरासक्तिम् इति पदस्य
(vi) ‘अर्थिन:’ पदे क: प्रत्यय:?
(क) मतुप् (ख) ठक् (ग) इन् (घ) त्व
(क) एकपदेन उत्तरत-
(i) राजा
(ii) अर्थिन:
(ख) पूर्णवाक्येन उत्तरत-
(i) ते दानवीरा: सौभाग्यशालिन: यान् याचका: शरीरस्य अङ्गानि अपि याचन्ते।
(ii) राज्ञ: स्वेषु गात्रेष्वपि निरासक्तिं विज्ञाय सकल ब्रह्माण्डं व्याकुलं सज्जातम्।
(ग) भाषिककार्यम्-
(i) (क) अथ
(ii) (घ) अर्थिन:
(iii) (ख) सकलम्
(iv) (क) याचका:
(v) (ग) ब्रह्माण्डम् इति पदस्य
(vi) (ग) इन्
हिंदी अनुवाद: राजा के इस प्रकार विचार करने पर उसकी दानशीलता की परीक्षा लेने के लिए देवों का स्वामी इन्द्र एक अंधे याचक का रूप धारण कर उसके सामने बोला- “हे राजन! आपकी दानवीरता को सुनकर आशावान होकर मैं आपके समीप आया हूँ। हे महाराज! मैं आँखों से अंधा सूर्य, चाँद, तारों से सजे हुए इस संसार को कैसे देखूँ?”
शब्दार्थ:
परीक्षितुम् – परीक्षा करने के लिए
शक्र: – सुरेश:, इन्द्र
तत्पुरत: – तस्य अग्रे, उसके आगे
चक्षुहीन: – नेत्रहीन:, आँखों से हीन
आशान्वित: – आशाया: युक्त:, आशा से युक्त
सन्धि-विच्छेद:
देवाधिपति: – देव + अधिपति: (दीर्घ सन्धि)
आशान्वित: – आशा + अन्वित: (दीर्घ सन्धि)
आगतोऽस्मि – आगत: + अस्मि (विसर्ग सन्धि)
चक्षुहीन: – चक्षु: + हीन: (विसर्ग सन्धि)
परीक्षितुम् – परि + ईक्षितुम् (दीर्घ सन्धि)
समास:
तत्पुरत: – तस्य पुरत: (षष्ठी तत्पुरुष)
देवाधिपति: – देवानाम् अधिपति: (षष्ठी तत्पुरुष)
नेत्रहीनयाचकस्य – नेत्राभ्यां हीन: याचक:, तस्य (तृतीया तत्पुरुष, कर्मधारय)
मण्डलभूषितम् – मण्डलेन भूषितम् (तृतीया तत्पुरुष)
दानशीलताम् – दानस्य शीलताम् (षष्ठी तत्पुरुष)
आशान्वित: – आशया अन्वित: (तृतीया तत्पुरुष)
चक्षुहीन: – चक्षुभ्यां हीन: (तृतीया तत्पुरुष)
प्रत्यय:
विचारयति – वि + चर् + शतृ
धृत्वा – धृ + क्त्वा
परीक्षितुम् – परि + ईक्ष् + तुमुन्
आकर्ण्य – आ + कर्ण + ल्यप्
दानशीलताम् – दानशील + तल्
(क) एकपदेन उत्तरत-
(i) नेत्रहीनयाचक: किम् आकर्ण्य आगत:?
(ii) अत्र सम्बोधनपदं किम्?
(ख) पूर्णवाक्येन उत्तरत-
(i) क: राज्ञ: दानशीलतां परीक्षितुम् आगच्छत्?
(ii) शक्र: क: आसीत्?
(ग) भाषिककार्यम्-
(i) ‘भवतः’ इति सर्वनामपदस्य प्रयोग: कस्मै अभवत्?
(क) शक्राय (ख) देवाय (ग) राज्ञे (घ) याचकाय
(ii) ‘विचारयति’ पदे क: प्रत्यय:?
(क) शतृ (ख) शानच् (ग) ल्यप् (घ) क्त
(iii) ‘तारामण्डलभूषितं जगत्’ इति अनयो: पदयो: विशेषणपदं किम्?
(क) जगत् (ख) जगत् (ग) तारामण्डलभूषितं (घ) भूषितं
(iv) ‘अग्रे’ इत्यर्थे किं पदं प्रयुक्तम्?
(क) पश्चात् (ख) पुरत: (ग) तत्पुरत: (घ) आशान्वित:
(v) ‘पश्येयम्’ इति पदं कस्मिन् लकारे अस्ति?
(क) लट्लकारे (ख) लोट्लकारे (ग) विधिलिङ्लकारे (घ) लङ्लकारे
(क) एकपदेन उत्तरत-
(i) दानवीरताम्
(ii) हे राजन् / देव
(ख) पूर्णवाक्येन उत्तरत-
(i) शक्र: राज्ञ: दानशीलतां परीक्षितुम् आगच्छत्।
(ii) देवाधिपति: शक्र: आसीत्।
(ग) भाषिककार्यम्-
(i) (ग) राज्ञे
(ii) (क) शतृ
(iii) (ग) तारामण्डलभूषितम्
(iv) (ख) पुरत:
(v) (ग) विधिलिङ्लकारे
(i) शक्र: नेत्रहीनस्य रूपं धृत्वा आगच्छत्।
प्रश्न: कस्य?
(ii) शक्र: राज्ञ: परीक्षां कर्तुम् इच्छति स्म।
प्रश्न: क:?
(iii) महाराज! अहं नेत्रहीन: जगत् कथं पश्येयम्।
प्रश्न: क:?
(iv) जगत् सूर्य-चन्द्र-तारा-मण्डलेन भूषितम् अस्ति।
प्रश्न: किम्?
हिंदी अनुवाद: राजा बोला- “हे भगवन्! आपकी इच्छा को पूर्ण करके मैं अपने आपको अनुगृहीत करना चाहता हूँ। आदेश दें मैं क्या करूँ?” ब्राह्मण बोला- “यदि आप मुझ पर प्रसन्न हों तो मैं आपसे एक आँख दान के रूप में चाहता हूँ जिससे मेरी लोकयात्रा बिना किसी रुकावट के हो सके।” उसे सुनकर राजा ने सोचा, “संसार में नेत्रदान कठिन कार्य ही है। निश्चित रूप से इस प्रकार के दान का इच्छुक यह याचक किसी के द्वारा प्रेरित होगा। अथवा मुझे इससे क्या? अधिक सोच करने से क्या लाभ?” यह सोचकर राजा बोला- “हे मित्र एक आँख से क्या, मैं आपको दोनों आँखें देता हूँ।”
शब्दार्थ:
उवाच – अवदत्, बोला
त्वत्त: – त्वत् समीपत:, तुम से
विचार्य – चिन्तयित्वा, सोचकर
लोकयात्रा – संसारस्य यात्रा, संसार की यात्रा
निर्बाधा – बाधाया: रहिता, बाधा से रहित
चक्षुद्वयम् – दोनों नेत्र
सन्धि-विच्छेद:
चक्षुर्दानम् – चक्षु: + दानम् (विसर्ग सन्धि)
चक्षुद्वयम् – चक्षु: + द्वयम् (विसर्ग सन्धि)
केनापि – केन + अपि (दीर्घ सन्धि)
भवन्मनोरथं – भवत् + मनोरथं (व्यञ्जन सन्धि)
समास:
लोकयात्रा – लोकस्य यात्रा (षष्ठी तत्पुरुष)
निर्बाधा – निर्गता बाधा यस्या: सा (बहुब्रीहि)
चक्षुर्दानम् – चक्षुष: दानम् (षष्ठी तत्पुरुष)
भवन्मनोरथं – भवत: मनोरथं (व्यञ्जन सन्धि)
प्रत्यय:
भगवन् – भग + मतुप् (सम्बोधने)
इच्छन् – इष् + शतृ
त्वत्त: – त्वत् + तसिल्
विचार्य – वि + चर् + ल्यप्
श्रुत्वा – श्रु + क्त्वा
प्रेरित: – प्र + ईर् + क्त
कर्तुम् – कृ + तुमुन्
अनुगृहीतम् – अनु + ग्रह + क्त
(क) एकपदेन उत्तरत-
(i) का निर्बाधा भवेत्?
(ii) ‘अहं भवते चक्षुद्वयमेव प्रयच्छामि’ इति क: अवदत्?
(ख) पूर्णवाक्येन उत्तरत-
राजा विचार्य किम् अभाषत?
(ग) भाषिककार्यम्-
(i) ‘प्रयच्छामि’ अत्र क्रियापदस्य कर्तृपदं किम्?
(क) भवते (ख) अहम् (ग) चक्षुद्वयम् (घ) मित्र
(ii) ‘आकर्ण्य’ इत्यर्थे अत्र किं पदं प्रयुक्तम्?
(क) श्रुत्वा (ख) प्रीत: (ग) विचार्य (घ) पूरयित्वा
(iii) ‘अयम्’ इति सर्वनामपदस्य प्रयोग: कस्मै अभवत्?
(क) याचक: (ख) राज्ञे (ग) भिक्षुक: (घ) याचकाय
(iv) ‘करवाणि’ इति पदं कस्मिन् लकारे?
(क) लृट् (ख) लट् (ग) लोट् (घ) लङ्
(v) ‘ईदृशम्’ इति कस्य पदस्य विशेषणम्?
(क) मानस्य (ख) दानस्य (ग) याचकस्य (घ) नृपस्य
(vi) ‘किं बहु चिन्तनेन’ इत्यत्र रेखाङ्कितपदे का विभक्ति:?
(क) तृतीया (ख) द्वितीया (ग) षष्ठी (घ) सप्तमी
(क) एकपदेन उत्तरत-
(i) लोकयात्रा
(ii) राजा
(ख) पूर्णवाक्येन उत्तरत-
राजा अभाषत- “भो मित्र! किमेकेन चक्षुषा, अहं भवते चक्षुद्वयमेव प्रयच्छामि।”
(ग) भाषिककार्यम्-
(i) (ख) अहम्
(ii) (क) श्रुत्वा
(iii) (घ) याचकाय
(iv) (ग) लोट्
(v) (ख) दानस्य
(vi) (क) तृतीया
(i) विप्र: उवाच- “अहम् एकस्य चक्षुष: दानम् इच्छामि।”
प्रश्न: क:?
(ii) अहं भवते चक्षुद्वयमेव प्रयच्छामि।
प्रश्न: कस्मै?
(iii) येन मम लोकयात्रा निर्बाधा भवेत्।
प्रश्न: कीदृशी?
(iv) अहम् आत्मानम् अनुगृहीतं कर्तुम् इच्छ
UP Board Class 10 Hindi 4. नास्ति त्यागसमम् सुखम् Solution is available at our platform https://upboardSolution.com in hindi medium for free of cost. Content provided on our website is free of cost and in PDF format which is easily available for download. Getting the UP Board Solutions for Class 10 will help student to achieve good learning experience so that they can study effectively. UP board holds examination of more than 3 million students every year and majority of the question of exams are from their UP Board Solutions. That’s why it is important to study using the textSolution issued by UP Board.
It is essential to know the importance of UP Board Class 10 Hindi 4. नास्ति त्यागसमम् सुखम् textSolution issued by UP Board because students completely rely on these Solutions for their study and syllabus offered by UP Board is so balanced that each student should be aware about the importance of it. Below is the list of Importance of UP Board Class 10 Hindi 4. नास्ति त्यागसमम् सुखम् :
There are various features of UP Board Class 10 TextSolutions, some of them are mentioned below so that you student can understand the value and usability of the contend and understand why Uttarpradesh board has prescribed these Solutions.